Jest to ostatni już projekt ustawy mającej szczególne znaczenie dla procesu profesjonalizacji Sił Zbrojnych RP, tym samym zakończył się więc etap prac legislacyjnych prowadzonych przez resort obrony narodowej.
Nowelizacja ta ma ogromne znaczenie dla procesu profesjonalizacji, gdyż ostatecznie, na poziomie ustawowym, wprowadza rozwiązania właściwe dla armii zawodowej. Z planowanym dniem wejścia w życie ustawy tj. 1 stycznia 2010 r. jedyną formą pełnienia służby wojskowej będzie służba zawodowa, pełniona jako służba stała i ochotnicza służba kontraktowa.
Służbę wojskową będą pełniły tylko te osoby, które (po ukończeniu 18 roku życia) zgłoszą się ochotniczo do jej pełnienia – dotyczy to zarówno mężczyzn, jak i kobiet, na równych zasadach. Nowelizacja wprowadza bowiem prawną możliwość pełnienia czynnej służby wojskowej przez kobiety.
Jednocześnie na mocy ustawy nastąpi ostateczne zawieszenie obowiązku odbywania zasadniczej służby wojskowej, przeszkolenia studentów i absolwentów uczelni wyższych w czasie pokoju, a także innych równorzędnych i zastępczych form realizacji tego obowiązku.
Co prawda na mocy rozporządzenia MON z dnia 19 stycznia 2009 r. w sprawie zwalniania żołnierzy z czynnej służby wojskowej i powoływania poborowych do odbycia tej służby w 2009 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 62) odstąpiono już od określenia terminów powoływania poborowych do zasadniczej służby wojskowej, przeszkolenia wojskiego studentów i absolwentów szkół wyższych w 2009 r. Było to jednak rozwiązanie tymczasowe.
Na mocy nowelizacji nastąpi także zniesienie przysposobienia obronnego studentów i studentek, natomiast przysposobienie obronne w szkołach gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych zostanie zastąpione przedmiotem “edukacja dla bezpieczeństwa”.
Niezwykle istotne w kontekście zarządzania kryzysowego oraz wzmocnienia jednostek zawodowych w sytuacjach kryzysowych jest utworzenie Narodowych Sił Rezerwowych (NSR). Projekt ustawy określa zasady pełnienia służby w ramach tej formacji oraz tworzy system motywacyjny tak dla żołnierzy NSR, jak i ich pracodawców.
Służba w rezerwie pełniona będzie w ramach Narodowych Sił Rezerwowych, w wyniku ochotniczego zawarcia kontraktu (od 2 do 6 lat). Zawężono przy tym definicję żołnierza rezerwy do osób, które zostały przeniesione do rezerwy po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej lub ukończeniu zajęć wojskowych. Najlepiej wyszkoleni żołnierze rezerwy – ochotnicy otrzymają więc przydział kryzysowy, który oznaczał będzie zaliczenie do Narodowych Sił Rezerwowych i konieczność pełnienia określonej dla niego formy czynnej służby wojskowej lub dyspozycję do jej pełnienia. Będą to ćwiczenia wojskowe, w tym tzw. ćwiczenia rotacyjne trwające do trzydziestu dni w ciągu roku oraz okresowa służba wojskowa pełniona tylko w określonej sytuacji i przez ograniczony czas. Zobowiązania żołnierza rezerwy wynikające z przydziału kryzysowego będą rekompensowane przez system zachęt o charakterze materialnym, socjalnym i szkoleniowym. Projekt ustawy zapewnia także gwarancję trwałości zatrudnienia dla żołnierza rezerwy, w okresie pozostawania na przydziale kryzysowym. Z kolei pracodawcy tych żołnierzy otrzymają świadczenie finansowe rekompensujące poniesione wydatki z tytułu zastępstwa w pracy w okresie odbywania lub pełnienia czynnej służby wojskowej przez żołnierza rezerwy.
Ponadto projekt ustawy precyzuje na nowo na czym polega obowiązek służby wojskowej, wprowadzając pełen katalog form spełniania tego obowiązku, z uwzględnieniem różnych sytuacji, w których możliwe jest ich odbywanie. W przypadku wystąpienia określonych zagrożeń i potrzeb ustawa daje np. prawną możliwość przywrócenia obowiązku odbywania zasadniczej służby wojskowej oraz przeszkolenia wojskowego absolwentów szkół wyższych. Wprowadzanie tego obowiązku następowałoby na czas określony w drodze rozporządzenia Prezydenta RP, wydanym na wniosek Rady Ministrów.
Ustawa znosi także nadterminową zasadniczą służbę wojskową. Żołnierzom nadterminowym umożliwiono przejście z mocy prawa do zawodowej służby kontraktowej, pełnionej na zasadach, określonych w ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, pod warunkiem podpisania kontraktu na pełnienie tej służby oraz spełnienia warunków do jej pełnienia. Żołnierze, którzy nie wyrażą woli pełnienia służby kontraktowej, lub nie spełnią warunków do jej pełnienia, będą mogli nadal pełnić nadterminową zasadniczą służbę wojskową na dotychczasowych zasadach, do końca trwania podpisanego przez nich kontraktu.
Ustawa zapewnia ponadto zwolnienie ze służby zastępczej najpóźniej w dniu 30 grudnia 2009 r. osób odbywających do tego dnia tą służbę, co stanowi wypełnienie deklarowanej zasady, że w roku 2010 nie będzie już osób odbywających obowiązkowe rodzaje służby wojskowej albo jej form równorzędnych lub zastępczych.
Projekt nowelizacji wprowadza ponadto dodatkowe ograniczenia dotyczące możliwości podjęcia służby w obcych siłach zbrojnych lub obcej organizacji wojskowej. Obywatel starający się o wydanie takiej zgody nie może zalegać z uiszczaniem podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne lub zdrowotne, ani też z należnościami na rzecz innych podmiotów prawa.
Na mocy ustawy zmienia się także charakter i zakres czynności terenowych organów administracji wojskowej w związku z zadaniami rekrutacyjnymi do służby ochotniczej. Nowelizacja zakłada również uszczegółowienie przepisów dotyczących kwalifikacji wojskowej, w tym określa zakres danych osobowych pozyskiwanych i przetwarzanych na potrzeby prowadzenia listy stawiennictwa osób do kwalifikacji wojskowej.