Z dniem 1 stycznia 2010 r. wejdzie w życie ustawa z dnia 9 października 2009 r. o dyscyplinie wojskowej (Dz. U nr 190, poz. 1474).
Najważniejszym celem reformy wojskowego prawa dyscyplinarnego jest zapewnienie sprawności reagowania dyscyplinarnego, co ma istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania systemu dowodzenia Sił Zbrojnych RP, z jednoczesnym zachowaniem konstytucyjnych uprawnień żołnierza jako człowieka i obywatela. Nowa ustawa zapewnia zgodność wojskowych przepisów dyscyplinarnych z wymogami określonymi w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, innych ustawach oraz ratyfikowanych umowach międzynarodowych; ponadto dostosowuje wojskowe przepisy dyscyplinarne do potrzeb wynikających z profesjonalizacji Sił Zbrojnych RP oraz umożliwia przełożonym różnych szczebli dowodzenia bardziej sprawne podejmowanie działań o charakterze dyscyplinującym.
Przede wszystkim rozszerzono zakres obowiązywania ustawy – usunięto ograniczenie, jakim było stosowanie jej w czasie pokoju, obejmując przepisami również m.in. czas po ogłoszeniu mobilizacji i wojny oraz stanów nadzwyczajnych.
Ustawa przewiduje nadanie uprawnienia przełożonego dyscyplinarnego przełożonemu zajmującemu stanowisko służbowe odpowiadające stanowisku dowódcy drużyny i wyższe, a także kierownikom instytucji cywilnych, to jest ministrom, kierownikom urzędów i instytucji, w których pełnią służbę żołnierze, oraz żołnierzom, będącym szefami jednostek i komórek organizacyjnych w tych instytucjach.
W ramach przepisów dotyczących wyróżniania wprowadzono wyróżnianie byłych żołnierzy, w tym pośmiertnie, za dokonania podczas pełnienia służby wojskowej; ponadto wprowadzono nowe wyróżnienie - zatarcie ukarania przed upływem terminu określonego w ustawie oraz dwie nowe przesłanki do udzielania wyróżnienia „zbiorowego”, to jest za czyny połączone z ofiarnością i odwagą żołnierzy pododdziałów i oddziałów wojskowych, dokonane w czasie wojny lub w strefie działań wojennych oraz za szczególne osiągnięcia w wykonywaniu zadań służbowych w czasie użycia Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa.
Krąg przełożonych dyscyplinarnych właściwych do wyróżniania został poszerzony o Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych.
Za podstawy odpowiedzialności dyscyplinarnej żołnierza uznaje się zasady: zawinionego popełnienia przewinienia dyscyplinarnego, domniemania niewinności obwinionego i rozstrzygania na korzyść obwinionego niedających się usunąć wątpliwości. Ponadto, jeżeli okoliczności sprawy nie budzą wątpliwości, możliwe jest uznanie, iż wystarczającą reakcją w stosunku do sprawcy przewinienia dyscyplinarnego jest zwrócenie mu uwagi albo przeprowadzenie z nim rozmowy ostrzegawczej.
Wprowadzono niezależność odpowiedzialności dyscyplinarnej od jakiejkolwiek innej, w tym karnej, w związku z tym samym czynem zabronionym. Jeżeli żołnierz jednym czynem naruszy przepisy dyscyplinarne i karne, to będzie możliwe od razu, bez potrzeby czekania na rozstrzygnięcie sprawy przez sąd właściwy w sprawach karnych, pociągnięcie go do odpowiedzialności w trybie dyscyplinarnym. Ponadto, wydłużono dotychczas obowiązujący okres przedawnienia przewinienia dyscyplinarnego do jednego roku od dnia popełnienia przewinienia dyscyplinarnego oraz wprowadzono dwa wyjątki wydłużające ten okres.
Zmniejszeniu uległ katalog kar dyscyplinarnych - zrezygnowano z kary zakazu opuszczania wyznaczonego miejsca przebywania oraz kary aresztu koszarowego. Wprowadzono natomiast ostrzeżenie o niepełnej przydatności na zajmowanym stanowisku służbowym oraz zwiększono górny wymiar kary pieniężnej (do 10 stawek dziennych).
Wprowadzą nową instytucję ustawową - dyscyplinarnych środków zapobiegawczych, a w jej ramach nowy środek - niedopuszczenie do wykonywania czynności służbowych. Stosowany on jest, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że żołnierz znajduje się w stanie nietrzeźwości lub odurzenia, po użyciu alkoholu, narkotyku. W takiej sytuacji żołnierza poddaje się badaniom koniecznym do ustalenia ewentualnej zawartości alkoholu lub narkotyku w organizmie. Odmowa żołnierza na poddanie się badaniom nie wyłącza zastosowania środków zapobiegawczych.
Jeżeli chodzi o samo postępowanie dyscyplinarne nowym rozwiązaniem jest rozgraniczenie postępowań dyscyplinarnych na prowadzone w trybie uproszczonym (jednoinstancyjne) i zwykłym (dwuinstancyjne). Ten drugi dotyczy spraw bardziej skomplikowanych i budzących wątpliwości, przy czym w obu trybach będzie możliwe wzruszenie prawomocnych orzeczeń dyscyplinarnych, czy to na wniosek zainteresowanych, czy też z urzędu – w trybie nadzoru. Postępowanie dyscyplinarne, przeprowadzone w trybie uproszczonym, będzie „odformalizowane”, orzekanie w nim jest ustne, niezwłoczne i zakończone jedynie wpisem do karty ukarania żołnierza. Od wydanego w tym trybie orzeczenia na miejscu żołnierzowi przysługiwać będzie sprzeciw. Jego wniesienie spowoduje, iż orzeczenie będzie traktowane jak niebyłe, a przełożony dyscyplinarny zobowiązany będzie wszcząć i prowadzić postępowanie dyscyplinarne w trybie zwykłym. Ponadto, obwiniony może złożyć wniosek o dobrowolne poddanie się ukaraniu – w takim przypadku, jeżeli okoliczności popełnienia przewinienia nie budzą wątpliwości, dalszych czynności wyjaśniających można nie przeprowadzać. Co więcej, w czasie pełnienia służby wojskowej, m.in. w strefie działań wojennych oraz w przypadku użycia Sił Zbrojnych RP poza granicami państwa, jeżeli udział obwinionego żołnierza podczas rozpatrywania jego sprawy jest niemożliwy lub utrudniony, orzeczenie dyscyplinarne można wydać bez jego udziału.
Obrońcą żołnierza w postępowaniu dyscyplinarnym może być inny żołnierz, jak również radca prawny lub adwokat. |